بندگى، طريق تقرّب
آن چه پيش رو داريد گزيدهاى از سخنان حضرت آية اللّه مصباح يزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاريخ 20/2/85 ايراد فرمودهاند. باشد تا اين رهنمودها چراغ فروزان راه هدايت و سعادت ما قرار گيرد.
بسمالله الرحمن الرحيم
« وَ الَّذِينَ لا يَشهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كرَاما»1
در معناى اين جملات كه در وصف «عباد الرحمان» وارد شده است، مفسران اختلاف نظر دارند. حتى مرحوم علامه طباطبايى رضوان الله عليه وجه خاصى را به طور معين انتخاب نمىكند. منشأ اختلاف آنان اين است كه كلمه «شهادت» در لغت عربى به دو معنا است: معناى اول اداى شهادت است، همان گونه كه در داستان حضرت يوسف قرآن مىفرمايد: «وَ شهِدَ شاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا»2 شاهدى آن جا شهادت داد.
معناى دوم حضور است. عبارت «شهد المجلس» به اين معنا است كه شخصى در فلان مجلس حضور پيدا كرد. پس منظور از اين آيه مىتواند اداى شهادت يا حضور باشد. اگر منظور اداى شهادت باشد معناى آيه اين مىشود كه يكى از اوصاف «عبادالرحمان» آن است كه آنان شهادت ناحق نمىدهند. «زور» به معناى ناحق، يعنى چيزى است كه ظاهر آراستهاى دارد، ولى باطنش خراب است. دروغ و همه كارهاى قلابى كه ظاهرى آراسته دارد، ولى باطنش فاسد است، نمونههايى از «زور» است. تزوير نيز از همين ماده است كه به معناى كلك زدن است. اما اگر معناى دوم مراد باشد (كه شايد از لحن كلام مرحوم علامه طباطبايى استفاده شود كه به اين احتمال اندكى بيشتر تمايل دارند)، معناى «شهادت» حضور يافتن و معناى «زور» هر تزوير و ناحقى است. بر اين اساس، «عباد الرحمان» در جايى كه مظانّ فساد و گناه است، حضور پيدا نمىكنند. آن چه باعث شده است مرحوم علامه اين احتمال را اندكى ترجيح دهند ذيل آيه است كه مىفرمايد: «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراما». اگر معناى شهادت حضور باشد تناسب آيات بيشتر است. بر اين اساس، معناى آيه اين مىشود كه «عبادالرحمن» در مجلس باطل حضور پيدا نمىكنند و اگر اتفاقاً عبورشان به جايى افتاد كه كسانى مشغول گناه هستند، آن وقت كريمانه از آن جا عبور مىكنند و توقف نمىكنند. مطابق اين معنا دو جمله مكمل يكديگر مىشوند و تناسب بيشترى پيدا مىكنند. وجه سومى كه مىتوان در نظر گرفت، اين است كه معنايى اعم از اداى شهادت و حضور در آيه مراد باشد و منظور از اعراض و عدم شهادت نيز معنايى اعم از پرهيز از فعل خود يا اعراض از كار ديگران است.
بعضى مىگويند: منظور از گذر كريمانه اين است كه اگر انسان به مجلس گناهى عبور كرد و شرايط نهى از منكر فراهم بود بايد نهى از منكر كند، اما وقتى شرايط نهى از منكر فراهم نبود انسان بايد بزرگوارانه از كنار آن بگذرد. اما به نظر مىرسد منظور آيه اين معنا نيست. آيه ديگر ى داريم كه مىتواند اين آيه را توضيح دهد. خداوند در سوره قصص مىفرمايد: «وَ إِذَا سمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضوا عَنْهُ وَ قَالُوا لَنَا أَعْمَلُنَا وَ لَكُمْ أَعْمَلُكمْ سلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِى الْجَهِلِينَ»3 بندگان شايسته وقتى كلام لغوى را از افرادى مىشنوند، به آنها مىگويند: ما كار خودمان را انجام مىدهيم و شما نيز كار خودتان را انجام دهيد. بعد هم مىگويند: «سَلامٌ عَلَيْكُم» آن گاه به زبان حال (نه به زبان قال) مىگويند: «لانَبْتَغِي الْجاهِلِين»، ما به حرف جاهلان رو نمىآوريم. اگر «عباد الرحمن» را با سخن لغوى مخاطب قرار دهند، آنان را مسخره كنند، به آنها فحش دهند و استهزا كنند، خيلى با وقار و سنگين مىگويند: شما كار خودتان را انجام دهيد و ما نيز كار خودمان را انجام مىدهيم.
در مجمع البيان شواهدى ارائه شده است كه وقتى مىگويند: «مرّ تكرما» منظور اين است كه دامن برگرفت از اين كار و خود را فراتر، عزيزتر و گرامىتر از اين داشت كه به آن كار آلوده شود، طورى عبور كرد كه خودش آلوده نشود. اين نشان مىدهد كه آفت اجتماعى زمينه ابتلا به آفت اخلاقى است كه بايد با آن مبارزه كرد. به خصوص اگر مراد از لغو هر گونه سخن باطلى باشد در قرآن نسبت به آلوده نشدن به آن حساسيت خاصى وجود دارد. همنشينى با اهل لغو انسان را به بلا مبتلا مىكند. خداوند متعال در باره كسانى كه در قيامت جهنمى مىشوند، مىفرمايد: از آنها سؤال مىشود: « مَا سلَككمْ فى سقَر؟ قَالُوا لَمْ نَك مِنَ الْمُصلِّينَ... وَ كنَّا نخُوض مَعَ الخَْائضِينَ»4 چه طور شما جهنمى شديد؟ آنها پاسخ مىدهند: عاملى كه ما را به جهنم كشاند، اين بود كه ما با كسانى گره خورديم كه بايد از آنان گذر مىكرديم.
يك گرايش خاصى در انسان وجود دارد كه عنوان عامّ آن تقليد و همرنگ جماعت شدن است. اصل اين گرايش عامل خوبى براى فرهنگ پذيرى است. اين كشش عاملى است براى اين كه انسان از رفيق خوب استفاده كند. بسيارى از جوانها كه مسجدى شدند، كارهاى خوب كردند، جبههاى شدند و به سعادت رسيدند، به خاطر همين فرهنگ پذيرى بوده است، البته اگر انسان به رفيق بد مبتلا شود جهنمى مىشود. به همين دليل، بايد از محافلى كه آيات الهى مورد بىمهرى قرار مىگيرد و زمينهاى براى نهى از منكر نيست، گذر كرد. قرآن كريم مىفرمايد: «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكمْ فى الْكِتَبِ أَنْ إِذَا سمِعْتُمْ ءَايَتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بهَا وَ يُستهْزَأُ بهَا فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتى يخُوضوا فى حَدِيثٍ غَيرِهِ إِنَّكمْ إِذاً مِّثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَفِقِينَ وَ الْكَفِرِينَ فى جَهَنَّمَ جَمِيعا»5 وقتى كسانى مىخواهند توطئهاى كنند، نقشهاى بكشند يا كار غلطى انجام دهند، انسانها عموما و جوانها به طور خاص گرايشى دارند كه همرنگ گروه سنّى خود شوند. آنها وقتى مىبينند دوستان، همسايهها و خويشان راهى را انتخاب مىكنند، بدون اين كه تحقيق كنند آيا راهشان درست است يا نه، همرنگ مىشوند. قرآن مىفرمايد: اگر ديديد عدهاى ـ گرچه دوستان، همكلاسان يا همسالان شما باشند ـ درصدد تحقير ايمان يا شبهه افكنى در مباحث اعتقادى هستند، با آنان معاشرت و نشست و برخاست نكنيد. اگر با آنان معاشرت كرديد مثل آنها مىشويد و كار شما به نفاق مىانجامد و شما هم منافق و كافر مىشويد. خداوند كافر و منافق را در جهنم جمع مىكند. اين مسأله آن قدر مهم است كه خداوند به پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله مىفرمايد: با اينها ننشين و اگر به طور اتفاقى يادت رفت و با آنها نشستى همين كه متوجه شدى، بلند شو. مجالست با اهل فساد كه شبهات القا مىكنند و حرفهاى بىجا مىزنند، بيش از هر چيز در روح انسان به خصوص جوان تأثير منفى مىگذارد.
1 فرقان، 72؛ و آنان هستند كه به ناحق شهادت ندهند و هرگاه به عمل لغوى (از مردم غافل) بگذرند بزرگوارانه از آن درگذرند.
2 يوسف، 26؛ و بر صدق دعويش شاهدى از بستگان زن گواهى داد.
3 قصص، 55؛ و چون سخن لغوى (از دشمنان دين) بشنوند از آن اعراض كنند و گويند:اعمال ما از ما و اعمال شما از شما، برويد سلامت باشيد، كه ما هرگز مردم (هرزه گوى) نادان را نمىطلبيم.
4 مدثر، 42-45؛ كه شما را چه عمل به عذاب دوزخ در افكند؟ آنان جواب دهند كه ما از نمازگزاران نبوديم... و ما با اهل باطل به بطالت مىپرداختيم.
5 نساء، 140؛ و محققاً خداوند در كتاب خود اين حكم را بر شما فرستاد كه چون شنيديد كه آيات خدا مورد انکار و استهزا قرار ميگيرد، پس با آن گروه (منافق) مجالست مكنيد تا در حديثى ديگر داخل شوند، كه (اگر با آنان همنشين شويد) آن گاه شما هم مانند آنان هستيد. و خدا منافقان را با كافران در جهنم جمع خواهد كرد.