بسم الله الرحمن الرحيم

شاخص‏هاي خداپرستى و هواپرستى‏

آن چه پيش رو داريد گزيده‏اى از سخنان حضرت آية اللّه مصباح يزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاريخ 13/10/85 ايراد فرموده‏اند. باشد تا اين رهنمودها چراغ فروزان راه هدايت و سعادت ما قرار گيرد.

«قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ الشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ إِلَّا هَمّاً وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِيحِ أَبْوَابِ الْهُدَى وَ مَغَالِيقِ أَبْوَابِ الرَّدَى».

در جلسات گذشته در باره خطبه هشتاد و هفتم نهج البلاغه، به بخشى از اوصاف بندگان شايسته خدا اشاره كرديم و گفتيم‏ اين‏ها پيراهن شهوات را از تن خود مى‏كنند و از همه همّ و غم‏ها جز يك همّ و غم رهايى پيدا مى‏كنند. چنين بندگانى از ظلمت و گمراهى نجات پيدا مى‏كنند.

انسان ممكن است محور افكار و انگيزه‏هايش شهوات باشد. براى پول در آوردن فعاليت كند تا آن را در راه ارضاى شهوات به كار گيرد، درس بخواند براى اين كه مدركى بگيرد تا خواسته‏هاى نفسانى خود را ارضا كند، مقامى به دست آورد تا به هوس‏هايش برسد. اين هوس‏ها و شهوت‏ها مثل يك لباسى او را احاطه كرده است. حال بنده‏اى كه پيش خدا عزيز است، چنين لباسى را از تن بيرون مى‏آورد، يعنى فعاليت‏هايش را در راستاى ارضاى هوس‏ها و شهوت‏ها قرار نمى‏دهد، البته ممكن است از خواسته‏ها و لذت‏هاى دنيا استفاده كند، اما محور فكرش اين‏ها نيست تا بر او احاطه و حاكميت داشته باشد و زندگى او را پوشش دهد.

به عنوان مثال، داروى تلخى را در نظر بگيريد كه انسان مى‏خواهد آن را تناول كند. معمولاً براى آن كه تلخى دارو معلوم نشود، پوششى روى آن مى‏كشند. گاهى هم به خصوص براى بچه‏ها پوشش شيرينى روى آن مى‏كشند تا مزه اوليه آن شيرين باشد. كسى كه اين كار را مى‏كند، هدفش دادن شيرينى به بچه نيست، بلكه هدف او بهبودى بچه از بيمارى است و به اندازه ضرورت از شيرين كردن آن براى تسهيل در خوردن دارو استفاده كرده است. اين همانند مؤمن است. مؤمن در اين عالم از لذت‏هاى دنيا استفاده مى‏كند، ولى هيچ يك از لذت‏ها براى او هدف نيست. او پس از يك روز روزه‌دارى، افطار مى‏كند. خوردن افطارى همچون خوردن سحرى هم مستحب است و هم مى‏توان از آن لذت برد. مؤمن نيز از خوردن آن لذت مى‏برد، اما او روزه نگرفته است براى اين كه لذت افطار يا سحرى را بچشد، بلكه افطار مى‏كند براى اين كه خدا دستور داده و مستحب است. انبيا عموما ازدواج كرده‏اند و از لذت آميزش نيز بهره برده‏اند، ولى اسير لذت‏ها و شهوت‏ها نبوده‏اند. اين لذت‏ها آن‏ها را از هدف باز نداشته است. چنين كسانى محبوب خدا هستند، چون اسير شهوات نيستند.

كسانى كه اسير شهوتند، هزار جور غم و غصّه و زحمت دارند. براى سير كردن شكم، رسيدن به مقام و... چه زحمت‏هاى فراوانى مى‏كشند، چرا كه هدف آن‏ها همين دنيا است، اما بندگان خوب خدا به دنيا نگاه ابزارى دارند و به همين جهت، فكرشان احاطه نمى‏شود و شب و روز را با اين همّ و غم‏ها و زحمت‏ها نمى‏گذرانند. آن‏ها يك فكر بيشتر ندارند و آن اين كه مى‏خواهند خدا راضى باشد، فقط به دنبال اين هستند كه خدا را خشنود سازند. اينان شب كه مى‏خوابند، آخرين چيزى كه به ذهنشان مى‏آيد، اين است كه خدايا تو راضى باش.

انسان به طور طبيعى وقتى غذا مى‏خورد، هدفش يا سير شدن يا سلامتى يا كسب انرژى است. همين آدم چنان‌چه بخواهد انرژى كسب كند تا خدا را عبادت كند و خدا از او راضى باشد، باز همّ و غمّ او فقط رضاى خدا است. محبوب و هدف يكى است گرچه ممكن است جلوه‏هاى مختلف داشته باشد. چنين كسى از گمراهى و كورى، آن هم كورى دل نجات پيدا مى‏كند. «وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى‏ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى‏ وَ أَضَلُّ سَبِيلا»¹.

بعضى از كسانى كه از چشم ظاهرى محرومند، دلشان خيلى بينا است. در مدرسه مروى خادمى بود نابينا كه بارها ديده بودند نيمه‏هاى شب قرآن را به دست گرفته است و از رو مى‏خواند و دو شعله نور از چشمش بر قرآن مى‏تابد!

قرآن مى‏گويد آدميزاد يك كورى و كرى دارد كه بر اساس آن عقلش درست كار نمى‏كند و آن از نابينايى ظاهرى كاملا متفاوت است. خداوند در اوصاف منافقين مى‏فرمايد اين‏ها كر و كور و لال هستند و در اثر آن چيزى نمى‏فهمند و تعقل درستى ندارند. «صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لايَعْقِلُون»² وقتى فهم‏صحيح نداشتند، نمى‏توانند راه را پيدا كنند. اگر مى‏خواهيد اين گونه نشويد راهش اين است كه از هواى نفس پيروى نكنيد. «وَ لاتَتَّبِعِ الْهَوى‏ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه»³ ملاك پيروى از هواى نفس نيز اين است كه انسان هر كارى كه دلش خواست، انجام دهد. اين يك نوع شرك است و موجب گمراهى و كورى است كه انسان ديگر حقيقت را نمى‏بيند و فكرش هم درست كار نمى‏كند. «أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى‏ عِلْم وَ خَتَمَ عَلى‏ سمعه و قَلْبِهِ و جعل على بصره غشاوة و من يهديه من بعد الله افلا تذكرون»⁴ اما اگر محرك دستور خدا شد، به دليل اين كه ميان تقوا و درك حقيقت رابطه‏اى است، انسان خوب مى‏فهمد و بينا مى‏شود. «و مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا»⁵ .

ما معمولاً اين بيانات را تعبداً مى‏پذيريم و خيلى هم خوب است كه انسان متعبد باشد، ولى بهتر آن است كه رازش را هم بفهمد كه چه طور مى‏شود آدمى كه باتقوا است، حقيقت را درك مى‏كند و آدمى كه تقوا ندارد حقيقت را درك نمى‏كند؟ همچنين وقتى مى‏گوييم‏ كسى كه دنبال هواى نفس است، خدا گمراهش مى‏كند يا مهر بر قلبش مى‏زند، چرا اين گونه مى‏شود؟

پاسخ اين است كه انسان وقتى عقلش سالم باشد، چنان چه بخواهد كارى را انجام دهد، نفع و ضررش را تصور و آن‏ها را با يكديگر مقايسه مى‏كند. اگر نفع آن بر زحمت و ضررش غالب بود آن را انتخاب مى‏كند. پس عقل ما مى‏گويد ابتدا بايد آثار كارى را درست بسنجيم. حال چنين چيزى در چه صورت ممكن است؟ اين در صورتى امكان دارد كه ما ذهن خالى داشته باشيم و از ابتدا گرايشى به طرف خلاف نداشته باشيم. اگر از ابتدا دل ما قضاوت خودش را كرده و دوست داشته باشد كارى را انجام دهد، ديگر منتظر نمى‏ماند كه عقل بگويد بكن يا نكن. او تابع هواى نفس است و هر چه دلش خواست انجام مى‏دهد. اگر فكرى هم داشته باشد به ضررهاى كار معطوف نيست و فقط لذت‏هاى آن را مدّ نظر قرار مى‏دهد. اساسا هواى نفس نمى‏گذارد عقل درست قضاوت كند. آن چشمى كه بايد ضررها را ببيند تا كار را ترك كند، آن چشم نمى‏بيند. وقتى انسان مى‏تواند از عقلش درست استفاده كند كه پيش داورى نداشته باشد، يعنى تابع هواى نفس نباشد و آزاد باشد. آدمى كه تابع هواى نفس است يا اصلاً فكر نمى‏كند يا فكر مى‏كند، اما ضررهايش را نمى‏بيند يا در مقام مقايسه منافع را ترجيح مى‏دهد، چون وسوسه‏هاى شيطان يك لذت كم را بزرگ نشان مى‏دهد. «زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِم»⁶ ما گاهى خيال مى‏كنيم‏ چيزى خيلى لذت دارد، اما وقتى دنبالش رفتيم، مى‏بينيم خيلى هم چنگى به دل نمى‏زند. اين همان تزيين شيطان است كه لذت را براى ما بزرگ جلوه مى‏دهد و باعث مى‏شود عقل انسان درست حاكم نباشد، چشم دل حقيقت را نبيند و گوش دل هم به كلام حقگويان توجه نكند. در چنين صورتى، چنان چه خيرخواهان به انسان بگويند فلانى، ضرر اين كار زياد است، اصلاً توجه نمى‏كند.

دنبال هوا و هوس رفتن آدم را گمراه مى‏كند و راه را عوضى به انسان نشان مى‏دهد. حتى وقتى كه دلش بخواهد راه خدا را هم برود باز نفس و حيله‏هاى شيطان او را فريب مى‏دهد. او به خيالش مى‏رسد كه در حال انجام كار خوب است، سنّتى را احيا مى‏كند و...، در صورتى كه محرّك او هواى نفس است.

اگر كسى از اسارت شهوت‏ها خارج شد براى هر كارى كه مى‏خواهد انجام دهد، فكر مى‏كند و عاقلانه مى‏انديشد تا ببيند ضررش بيشتر است يا منفعتش تا ارزش آن را بسنجد. كسانى كه از اسارت شهوت خلاص شدند و انگيزه اصلى آنان خدا بود، گرفتار كورى نمى‏شوند و چشمشان حقيقت را مى‏بينند و فريب نفس و شيطان را نمى‏خورد: «فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى». اين بيان گويا اين نكته را القا مى‏كند كه معمولاً آدميزادها در كورى گرفتارند و طبيعت مادى انسان‏ها اين هوس‏ها را اقتضا مى‏كند. «وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى» از لوازم اين كورى مشاركت با هوا پرستان است.

اگر جايى امر بر انسان مشتبه شد كه آيا واقعاً اين كارى كه مى‏خواهم انجام دهم درست است يا درست نيست، خدا راضى است يا راضى نيست، مصلحتش بيشتر است يا ضررش و خلاصه مردّد ماند، نشانه هايى به كمك انسان مى‏آيد تا از ترديد خارج شود. در چنين مواقعى، انسان ابتدا بايد درست فكر كند كه اگر اين كار لذت و خوشى هم نمى‏داشت، آيا من آن را انجام مى‏دادم يا نه؟ اين يك اماره و دليل براى تشخيص هواى نفس است.

راه ديگر اين است كه ببيند آيا هوا پرستان و دنيا پرستان اين كار را انتخاب مى‏كنند يا نه؟ آيا آدم‏هاى بى‏بند و بار از اين كار خوششان مى‏آيد يا نه؟ كورى با مشاركت اهل هوا توأم است. اگر جايى انسان ديد كه كارش مشاركت با هوا پرستان است بداند كه شيطان او را فريبش داده است.

اگر اين مراحل را انسان گذراند و از اسارت شهوت خارج شد و انگيزه اصلى او اطاعت خدا و كسب رضايت او شد از اين كورى‏ها و تيرگى‏ها نجات پيدا مى‏كند. چنين كسى علاوه بر اين كه خودش ديگر در ظلمت گرفتار نيست، چشمش كور نيست و در عالم نور وارد شده است، مى‏تواند ديگران را نيز هدايت كند.

«و صار من مفاتيح ابواب الهدى» اين شخص كليدى مى‏شود براى باز كردن درهاى هدايت و ديگران اگر بخواهند از در هدايت وارد شوند، از اين كليد بهره مى‏گيرند. چنين افرادى با نورانيت خود كليدى براى ديگران هستند.

«وَ مَغَالِيقِ أَبْوَابِ الرَّدَى» همان طور كه هدايت درهايى دارد، گمراهى، ضلالت، پستى و هلاكت نيز درهايى دارد كه اين شخص قفلى براى درهاى ضلالت است. خودش كه اهل ضلالت نيست، درِ ضلالت را هم به روى ديگران مى‏بندد و نمى‏گذارد آنان وارد شوند. پس كسى كه محبوب خدا است، علاوه بر اين كه راه خدا را پيش گرفته است و خود را از ظلمت‏ها نجات مى‏دهد، وسيله‏اى مى‏شود كه ديگران هم بتوانند نجات پيداكنند.

1. اسراء، 72.

2. بقره، 171.

3. ص، 26.

4. جاثيه، 23.

5. طلاق، 2.

6. توبه، 37.