بسم الله الرحمن الرحيم

مفهوم فتنه

«أَعُوذُ بِاللهِ مِن الشَّيطانِ الرَّجِيم * بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏ * الم *أَ حَسِبَ النَّاسُ أَن يُترَْكُواْ أَن يَقُولُواْ ءَامَنَّا وَ هُمْ لَا يُفْتَنُونَ»¹ در اين روزها از فتنه، فتنه‌هاي آخر الزمان و از اين مقولات زياد صحبت می‌شود. يکي از کليدواژه‌هاي قرآن کريم و روايات، از جمله نهج‌البلاغه، همين واژه فتنه و مشتقات آن است. شايد در قرآن کريم اين مادّه در حدود 60 مورد و در نهج‌البلاغه حدود 80 مورد به کار رفته باشد. جا دارد که بحث جامعي در اين زمينه انجام بگيرد.

دنيا جايگاه امتحان و فتنه
بحث ديگر اين است که آيا زندگي انسان در اين دنيا بي فتنه می‌شود (فتنه به معناي عامش که شامل همه موارد امتحان می‌شود، چه امتحانات فردي چه امتحانات گروهي و اجتماعي)؟ البته محال عقلي نيست؛ ولي حکمت الهي اين گونه نيست. اين عالم به گونه‌اي است که سر دو راهی‌ها و چندراهی‌ها واقع می‌شويم. گاهي ترديد پيدا می‌کنيم که اين طرف را انتخاب کنيم يا آن طرف را؟ اين وضع زندگي که ما داريم، بدون امتحان نمی‌شود. خدا هم می‌فرمايد: «الَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُم‏ ...»⁷: ما مرگ و زندگي را آفريديم براي اين‌که شما را امتحان کنيم. امتحان کنيم که چه بشود؟ «... أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ...» که کدامتان کارتان بهتر است؛ يعني خدا براي ارزشيابي کار بايد يک شرايطي فراهم کند. اسم اين، امتحان است. پس بر حسب اين آيه و ده‌ها آيه ديگر خدا می‌فرمايد: شرايطي پيش می‌آوريم که شما امتحان شويد تا آنچه ته دلتان است ظاهر شود. جوهر وجودتان ظهور پيدا کند که چه کسي هستيد؟ اين کار خداست. البته خدا از اوّل می‌داند که هر کسي چقدر گناه خواهد کرد، و اگر از اول شخص را - العياذ بالله - در جهنّم می‌آفريد، چه کسي می‌توانست بگويد چرا؟ ولي اين عالم براي چيست؟ بايد اين عالم باشد تا من با اختيار خودم اين مسير را طي کنم و انسان يعني همين. آنچه منشأ اين شده که آدميزاد اين لياقت را پيدا کند که به مقام خلافت الهي برسد، همين ويژگي است و الّا فرشتگان مقرّب الهي بودند؛ ولي خدا صلاح ندانست که آن‌ها خليفه شوند. گفت: «... إِنىّ‏ِ جَاعِلٌ فىِ الْأَرْضِ خَلِيفَة..»⁸: من جانشيني را در زمين به وجود خواهم آورد. گفتند: «... أَتجَْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ ...»: اين موجودي که می‌خواهي روي زمين بيافريني موجودي است که فساد و خونريزي خواهد کرد. آيا اين را خليفه می‌کني؟ « ...قَالَ إِنىّ‏ِ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُون‏»: فرمود: آن سرّي که در اين کار است شما نمی‌فهميد. و نمی‌توانستند هم بفهمند. چون سرّ همين بود که بايد يک موجودي باشد که با اختيار و انتخاب خودش به مقام قرب الهي برسد. و فراتر از مقام ملائکه هم برسد. امّا اختيار و انتخاب لازمه‌اش اين بود که آدم دو گرايش مختلف داشته باشد: هم گرايشي داشته باشد که او را به طرف گناه بکشد و هم گرايشي به طرف عبادت، و او جهت عبادت را انتخاب کند و بدين وسيله برتري خودش را ثابت کند، روشن کند که جوهر او اين گونه است که پا روي خواسته‌هاي نفسانی‌اش می‌گذارد تا خدا راضي باشد و اين در ملائکه نبود؛ يعني نمی‌دانستند گرايش به معصيت يعني چه؟ چون آن‌ها نمونه‌اش را درون خودشان نمی‌يافتند. اين‌ها نمی‌توانستند تصور کنند که يک موجود، جاذبه به ترک عبادت بلکه به ضدّ عبادت داشته باشد و با اختيار خودش پا روي اين کشش بگذارد و به مقامي ‌برسد که عبادتي بهتر از آن‌ها انجام دهد. خدا هم فرمود: من چيزي می‌دانم که شما نمی‌دانيد. نه اينکه خدا بُخل کرد و به آن‌ها نفهماند؛ بلکه نمی‌توانستند بيابند. پس آنچه باعث اين شد که انسان لياقت خلافت اللهي پيدا کند همين ويژگي است. بنابراين زندگي انسان بدون امتحان شدني نيست.
پس مسأله دوم اين‌ است که ما بايد اين را بدانيم که طبيعت اين زندگي توأم با اين است که دائماً شرايطي پيش بيايد که ما سر دوراهی‌ها و چندراهی‌ها قرار بگيريم. قرآن اسم اين وضعيت را امتحان می‌گذارد. در اينجا هم يک مفهومی‌است که وقتي لفظي را می‌خواهيم در آن به کار ببريم، براي اينکه تفاهم نزديک‌تر باشد، از معاني حسّي کمک می‌گيريم. معمولاَ ما وقتي يک چيزي را نمی‌دانيم، امتحان می‌کنيم تا خودمان بفهميم. خدا هم همين تعبير را به کار می‌برد؛ امّا می‌دانيم خدا چيزي برايش مجهول نيست؛ اما وقتي می‌خواهد بگويد: شما را سر دوراهی‌ها قرار می‌دهم تا دائماً يکي را انتخاب کنيد، می‌گويد دائماً امتحانتان می‌کنم. حقيقت اين است که خدا وقتي می‌خواهد با ما صحبت کند که ما يک چيزي بفهميم، بايد با زبان ما حرف بزند. اگر بخواهيم آن حقيقتي که وجود دارد و تأثيري که در سرنوشت ما دارد را با لفظ بگوييم، بهترين لفظ اين است که بگوييم: يک امتحان است؛ چراکه ما را مضطرب می‌کند. می‌توان اسم آن را بلا و از جهت ديگر اسمش را فتنه گذاشت. فتنه اين بود که يک چيزي را روي آتش داغ می‌کنند و مضطرب می‌شود. ما کأنّه در يک شرايطي واقع می‌شويم که مضطرب می‌شويم و نمی‌دانيم چه کار کنيم؛ مخصوصاً آن جايي که قضيه آن قدر ابهام داشته باشد که تشخيص اين‌که چه کار بايد کرد هم مشکل می‌شود. اين واقعاً فتنه است. يعني کاملاً انسان کلافه می‌شود. نمی‌فهمد چه کار بايد بکند. آن قدر هوا غبارآلود شده است که نمی‌شود تشخيص داد که جادّه کجاست. ولي هر چه امتحان سخت‌تر باشد، نتيجه‌اش هم بهتر است. هر آني ما در انواع امتحانات درگير می‌شويم. اگر انسان توجه داشته باشد به اين‌که اين رفتارها بناست سرنوشت ما را تغيير بدهد؛ ما را جهنّمي ‌يا بهشتي کند و نمی‌دانيم چه خواهد شد؟ جاي اين دارد که انسان خيلي مضطرب باشد. آدم عاقل دائماً چنين اضطرابي داشته باشد. خوف خدا يعني همين. هر قدر ايمان قوی‌تر باشد، ترس آدم بيشتر می‌شود؛ چون بيشتر دلش می‌خواهد نمره قبولي بياورد.

1 . العنکبوت / 1و2. 

2 . الانفال / 28.

3 . البقره / 191.

4 . القلم / 6.

5 . التوبه / 49.

6 . الذاريات / 13.

7 . الملک / 2.

8 . البقره / 30.