بسم الله الرحمن الرحيم
عوامل شكست در آزمونهاى الهى
قم ـ حسينيه شهدا – شب دهم محرم 1427
در جلسات گذشته توضيحاتى درباره مسأله امتحان، جايگاه آن در نظام الهى و اهميت بحث و گفتگو پيرامون آن همراه با نمونههايى از امتحانات الهى كه در قرآن مجيد براى پيشينيان ذكر شده، ارايه كرديم و گفتيم كه سنت آزمايش يك سنت ثابت و لايتغير الهى است و چنين نيست كه خدا در طول تاريخ گاهى به صورت اتفاقى كسانى را آزمايش مىكند؛ اين سنت هميشگى كه براى همه انسانهاست، گاهى به صورت آزمايشهاى ساده و در قالب تكاليف روزمره همه ما است؛ گاهى نيز آزمايشهايى بزرگى است كه نتايج آن فراگير و سرنوشتساز است و در جامعه اثر مهمى دارد.
در اين جلسه به بحث در مورد علت مردود شدن در آزمايشهاى الهى مىپردازيم تا دريابيم چه عواملى موجب شكست در امتحانات و در نتيجه مبتلا شدن به عواقب وخيمى مىشود. اگر ما بتوانيم به علل سقوط و لغزش در امتحانات پى ببريم، مىتوانيم با كمك اين شناخت مواظب باشيم كمتر مبتلا به لغزش شويم. دسترسى به چنين شناختى از دو طريق ممكن است: يكى با استقراى آزمايشهاى مختلفى كه براى افراد و جوامع پيش آمده و بررسى علل سقوط هر يك از آنها كه در گنجايش اين جلسه نيست. راه ديگر كمك گرفتن از بيانات اهل بيت(ع) و استفاده از روش تحليلى است كه در اين جلسه ما از اين روش استفاده خواهيم كرد و بر همين اساس لازم است ابتدا معناى شكست در آزمايشهاى الهى را دريابيم.
قبلاً به اين جريان اشاره كرديم كه امت اسلامى به جز چند نفر، همگى در روز وفات پيغمبر اكرم(ص) در يك امتحان فراگير رد شدند؛ حال، آيا معناى اينكه گفته شد «ارتدَّ الناس بعد رسول اللّه الا ثلاثة»1 چه بود؟ آيا غير از اين بود كه بر خلاف دستور خدا عمل كردند؟ يا بلعم باعورا كه مىتوانست تالىتلو انبيا باشد، «لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ»2 شكست او در امتحان كه منجر به سقوط او از آن درجه به حدى كه شيبه سگ شد، به چه معنا است؟ آيا جز اين است كه راهى را بر خلاف مسيرى كه خدا پيش پاى او گذاشته بود انتخاب كرد و گمراه شد؟ از تحليل اين موارد در مىيابيم كه معناى شكست خوردن در امتحانات الهى مخالفت با امر خداست.
با تحليل اين جريانات و موارد مشابه آن نيز مىتوانيم دريابيم كه علت مخالفت با دستورات خدا و راه و روشى كه خدا پيش پاى انسانها گذاشته دو دسته از عوامل است؛ همچنانكه ما براى اطاعت امر خدا از دو نوع عوامل بايد استفاده كنيم. ابتدا بايد بدانيم خدا از ما چه مىخواهد؛ چون اطاعت كوركورانه ارزشى ندارد؛ علاوه بر اينكه غالباً بدون اطلاع از خواسته خدا، اوامر او اطاعت نمىشود. اگر كسى بخواهد خدا را اطاعت كند بايد بداند خدا از او چه خواسته است. اين از مقوله «شناخت» است. دسته ديگرى از عوامل براى اطاعت خدا و پيمودن راه صحيح آن است كه ما بايد دوست بداريم كارى را كه خدا از ما خواسته، انجام بدهيم و ارادهمان به آن تعلق بگيرد. زيرا ممكن است انسان خيلى چيزها را بداند، اما اگر نخواهد آنها را انجام نمىدهد.
بنابراين ما براى پيروزى در امتحانات الهى بايد از دو نوع عامل استفاده كنيم: يكى «شناخت» و ديگرى «اراده». شناخت نيز به دو شاخه كلى منشعب مىشود: اول اينكه بدانيم در هر زمينه قانون خدا چيست و ديگر اينكه متعلق و موضوع حكم خدا را بشناسيم. به عنوان يك مثال ساده خوب است به اين آيه اشاره كنيم: قرآن مىفرمايد «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»3؛ ما از اين آيه متوجه مىشويم كه اطاعت «اولىالامر» در كنار اطاعت خدا و پيغمبر لازم است. اين يك شناخت استكه اگر اين آيه نازل نشده بود، يا ما از آن اطلاع پيدا نمىكرديم، يا معنايش را نمىفهميديم از قانون لزوم اطاعت از اولىالامر بىاطلاع مىمانديم و به اين واسطه نمىتوانستيم در امتحاناتى كه به آن مربوط مىشود پيروز شويم.
بعد از شناختن لزوم اطاعت از اولىالامر، بايد بدانيم اولىالامر چه كسانى هستند. اين معرفت كه شناختن موضوع است، معرفت ديگرى غير از شناختن حكم خداست. همچنانكه -الحمدلله- همه ما اجمالاً اين شناخت را داريم كه در زمان غيبت اطاعت از ولايت فقيه براى ما امرى لازم، سرنوشتساز و تكليفى يقينى و شرعى است. سؤالى كه بعد از اين شناخت مطرح مىشود اين است كه ولىفقيه چه كسى است.
پس «شناخت» دو شاخه مىشود: شناخت حكم و شناخت موضوع. براى شناختن حكم اصالتاً بايد به سراغ منابع دينى رفت و كسانى كه خود، به تنهايى توانايى استنباط احكام را ندارند، بايد از دينشناسان و فقيهان اين شناخت را دريافت كنند. براى شناخت موضوع هم بايد از متخصصان و خبرگان مربوط استفاده شود.
ناآگاهى نسبت به اين شناختها نيز به چند صورت قابل تصور است: اول اينكه شخص اصلاً توجهى به اين مسايل ندارد؛ مانند كسانى كه دور از فرهنگ اسلامى زندگى مىكنند و نسبت به مسايلى از قبيل اينكه چيزى به نام «مسكر» وجود دارد كه نجس است و بايد از آن اجتناب كرد، غافل است. دوم اينكه شخص توجه به مساله دارد و مىداند نجس و پاكى هست، اما از سر لاابالىگرى اهميتى براى اين مسايل قايل نيست و به همين دليل در صدد شناخت حكم و تشخيص موضوع آن هم برنمىآيد. فرض سوم اين است كه شخص هم به مساله توجه دارد و هم مىخواهد حكم و موضوع آن را بشناسد؛ اما در اثر ضعف فرهنگى محيط يا مراجعه به افراد غير متخصص، به شناخت لازم دسترسى پيدا نمىكند. اين، اقسام شناخت نادرست و «ناآگاهى» است و نتيجه همه آنها اين است كه شخص ناآگاه در مقام عمل شناخت و معرفت لازم را ندارد.
بنابراين اولين عامل شكست در امتحان «ناآگاهى» است و با دقت در تمام جرياناتى كه از صدر اسلام تاكنون به شكست و انحراف ختم شده، مىتوان دريافت يكى از عوامل مهم در انحرافها و رفتارهاى نادرست كه منجر به شكست در امتحانات الهى شده عدم آگاهى كافى بوده است. ناآگاهى افراد و جوامع نيز عللى دارد كه مهمترين آنها اين است كه شياطين انس و جن و گمراه كنندگان جامعه درصدد باشند با القاى شبهات و مغالطات، ديگران را گمراه كنند و نگذارند حقايق را بفهمند. بسيارى از افراد هم با وجوداينكه توجه به مسأله دارند، درصدد تحقيق همبرآمدهاند، اما چون تخصص لازم را ندارند، تحت تأثير شيطنت شياطين قرار مىگيرند و مغالطات آنها را مىپذيرند. در نتيجه شناخت صحيحى به دست نمىآورند و در امتحان الهى مردود مىشوند.
علاوه بر كسب آگاهى لازم از منابع صحيح و به كمك اشخاص معتبر و قابل اعتماد، دسته دوم از عواملى كه براى موفقيت در امتحان لازم است، بيشتر جنبه درونى دارد؛ هر چند عوامل اجتماعى هم در اين زمينه تاثير زيادى دارند. به عنوان مثال همه ما مىدانيم نافله شب خيلى خوب است؛ اما آيا همه ما موفق مىشويم نماز شب بخوانيم؟ ما، همگى معتقديم نماز اول وقت ثواب زيادى دارد، اما آيا چنين همتى داريم كه كه هميشه نماز را اول وقت بخوانيم؟ انجام ندادن اين كارها در اثر ناآگاهى نيست؛ بلكه دلمان نمىخواهد آنها را انجام دهيم. تصميم عمل به دانستهها هم به شخص و اراده او بستگى دارد؛ هر چند تا حد زيادى به عوامل اجتماعى نيز مربوط مىشود. عواملى مثل تربيت خانوادگى، تربيت مدرسه، محيط زندگى اجتماعى، رسانههاى گروهى و عوامل ديگرى از اين قبيل كه در فكر انسان اثر مىگذارند، انگيزههايى در انسان ايجاد مىكنند و تمايلاتى را در انسان تقويت مىكنند و به تدريج به گونهاى مىشود كه با اينكه انسان مىداند انجام كارى بد است، اما نمىتواند آن را ترك كند. اگر انسان بخواهد در امتحانات رد نشود بايد چارهاى بيانديشد كه بر ميل و ارادهاش حاكم شود و اين كار، شدنى است.
پس، به طور كلى دو عامل اصلى موجب مردود شدن انسان در امتحانات وجود دارد: يكى ناآگاهى و نداشتن شناخت صحيح و ديگرى هواپرستى و به دنبال هوى و هوس رفتن و اگر ما بخواهيم مبتلا به انحرافات نشويم و سعادت دنيا و آخرتمان رابه باد ندهيم هركس بايد در بُعد فردى تلاش كند ابتدا آگاهىهاى لازم را كسب كند و اگر خود او نمىتواند در احكام و مسايل مورد نياز صاحبنظر و مجتهد بشود، دستكم كسانى را شناسايى كند كه باتقوا، باصلاحيت و مورد اعتماد باشند؛ تا به كمك آنها شناخت صحيح را به دست آورد و اگر چنين نكنيم، همانند بسيارى از جريانات تاريخى از صدر اسلام تاكنون سادهانديشى، سطحىنگرى و ظاهربينى افراد و تقليد كوركورانه موجب انحراف جامعه از مسير صحيح خواهد شد.
همچنانكه گفتيم امتحان هميشه همراه با ابهامهايى است. حتى بعضى از بيانات خدا و پيغمبر هم به گونهاى است كه ممكن است مورد سوءاستفاده شياطين قرار گيرد. خداوند در قرآن صراحتاً مىفرمايد: دستهاى از آيات قرآن متشابهاند؛ «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ»4؛ البته اين امر حكمتهايى دارد كه بايد در جاى خود مورد بحث قرار گيرد. اما فتنهجويان آيات متشابه را به دلخواه خود تفسير مىكنند -به اصطلاح قرائت جديدى براى آن ارايه مىكنند- تا ديگران را منحرف كنند. به عنوان مثال: قرآن كريم به واسطه حرمت وجود مقدس پيغمبر اكرم(ص) احترام خاصى براى همسران پيغمبر قايل شده و برخلاف ساير زنان، بعد از وفات پيغمبر(ص) ازدواج با ايشان را حرام اعلام كرده و گفته زنان پيغمبر مادران مومنين هستند؛ «وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ»5 كسانى اين تعبير قرآن را دستآويز قرار داده و گفتند: چون اطاعت از مادر لازم است، اگر همسر پيغمبر كه امالمومنين است، اقدام به جنگى بر عليه كسى كرد و ما را هم با آن دعوت كرد، اطاعت از او بر ما لازم است! با همين استدلال همسر پيغمبر در جنگ جمل پيشگام شد و به همراهى دو تن از صحابه بزرگ پيامبر(ص) كه يكى از آنها پسر عمه پيغمبر و على بود، بر ضد حضرت على(ع) جنگ راه انداختند. مردم ساده سطحىنگر هم اين استدلال را پذيرفتند و در اين جنگ شركت كردند.
آيه ديگرى از قرآن منزلت والايى براى سابقين در اسلام قايل شده و مىفرمايد: «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»6 يا در جاى ديگر به تعريف و تمجيد از «السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ»7 كه در وقت غربت اسلام به پيغمبر(ص) ايمان آوردند مىپردازد. بعد از رحلت پيغمبر اكرم(ص) -علىرغم اينكه 70 روز قبل از آن پيغمبر جانشين خود را معرفى كرده بود- مسلمانان خواستند از طريق رأىگيرى و روشهاى دموكراتيك خودشان جانشين پيامبر(ص) را تعيين كنند. در اين ميان كسانى استدلال كردند كه چه كسى بهتر از آن كه سنش بيشتر است؛ مگر پيامبر نفرمود: «وقِّروا كِبارَكُم»8؟! مگر پدرزن پيغمبركه به حكم «الآباء ثلاثة، اب ولّدك و اب زوّجك و اب علّمك» در حكم پدر پيامبر نيست؟! مگر اين شخص از «سابقون اولين مؤمنين» نيست؟! با اين اوصاف چه كسى بهتر از او براى جانشينى پيامبر؟! اگر من و شما در چنين شرايطى قرار مىگرفتيم اين استدلال را نادرست مىدانستيم؟! غافل از اينكه جانشين پيغمبر بايد كسى باشد كه توانايىها، علم، تقواى و ساير ويژگىهاى لازم براى رهبرى جامعه در او مثل پيامبر(ص) باشد. كار به جايى رسيد كه گفته شده «ارتد الناس بعد رسول الله الا ثلاثة»؛ فقط سه نفر در اسلام واقعى باقى ماندند: سلمان، ابوذر و مقداد. آيا مقابله با اين شيطنتها از راهى به جز كسب آگاهى، بصيرت و معرفت صحيح امكان دارد؟ چه عاملى غير از فهم و آگاهى صحيح و بصيرت لازم در دين يعنى شناخت حكم و شناخت موضوع مىتواند انسان را در مقابل چنين آزمايشى بيمه كند كه منحرف نشود؟! و آيا چنين آزمونى جز سادهنگرى، سطحىنگرى و نداشتن عمق فكرى آفت ديگرى دارد؟
يكى از دستورات مؤكد اخلاقى كه روايات زيادى در خصوص آن وارد شده اين است كه مسلمانان بايد نسبت به يكديگر حسن ظن داشته باشند. در مقابل، از سوء ظن نيز نهى و گفته شده «إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ»9. شياطين براى جلب نظر مردم از اين دستور اخلاقى سوء استفاده كرده و چنين القا مىكنند كه براى دادن منصبهاى شرعى و واگذار كردن امانتهاى الهى حسن ظن، اصالتالصحه و ظواهر و سوابق افراد كافى است. غافل از اينكه چنين دستوراتى براى تربيت اخلاقى افراد است و در مقام واگذارى امانتهاى الهى و مناصب اجتماعى به افراد كارساز نيست. در اين موارد بايد ابتدا نسبت به صلاحيت شخص مورد نظر اطمينان لازم احراز شود. يكى از علل گرفتار شدن مسلمانان در طول تاريخ اسلام به سلاطين و امراى منحرف همين بود كه آنها خود را ظاهرالصلاح جلوه داده و با چنين استدلالهايى بر مسلمانان مسلط مىشدند.
اميرالمؤمنين(ع) در نهجالبلاغه بيان آموزندهاى دارد كه با توجه به موضوع بحث كه «فتنه» و «آزمايش» بود، مناسب است در آن دقت كنيم. آن حضرت مىفرمايد: «إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ وَ يَتَوَلَّى عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالًا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللَّهِ»10؛ يعنى آغاز پيدايش فتنهها در جامعه، اختلاف در دين مردم، انحراف از مسير صحيح به كجراهه و سقوط از اوج عزت اسلامى به حضيض ذلت از دو عامل است: «أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ»؛ عامل اول هواپرستى است. كسانى در جامعه به دنبال هوسهايشان هستند و سعى مىكنند ديگران را هم براى رسيدن به اميالشان تابع خود كنند. عامل دوم هم «أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ»؛ نوآورىهايى كه در آراء و افكار و رفتارها برخلاف حكم و كتاب خدا ابداع مىشود. البته اين آراء و افكار مخالف حكم خدا به يكباره در جامعه مطرح نمىشود؛ بلكه ابتدا زمينهسازى لازم براى طرح آنها صورت مىگيرد و با القاى شبهات به تدريج به عنوان دين، به عنوان خط امام در اذهان افراد ساده و سطحىنگر تزريق مىشود. در حالى كه كاملاً بر خلاف مسير امام است. اين كار باعث مىشود بسيارى از مردم كه تخصص لازم، آگاهى كافى و فرصت تحقيق را ندارند، به خصوص اگر سطحىنگر باشند، با اعتماد به ظواهر و سوابق افراد به دام بيافتند.
با توجه به آنچه در مورد عوامل شكست افراد و جوامع در امتحانات گفته شد، روشن مىشود كه براى مقابله با اين عوامل در زمينه فردى هر كسى بايد خودش اقدام كند و در زمينه اجتماعى بزرگترين وظيفه نخبگان و فرهيختگان جامعه، علما و دانشمندان ارتقاى سطح فرهنگى جامعه، بيدار كردن مردم و افشاى منافقين و شياطين است تا مردم از سطحىنگرى خارج شوند، عميق فكر كنند، مسايل دينى را خوب بشناسند و بدانند از كجا بايد احكام و موضوعات را تشخيص دهند و در نتيجه شياطين نتوانند از سادهنگرى مردم استفاده كنند و با كمك تبليغات و راههاى ديگر نقشههاى خود را در سطح جامعه پياده كنند. اين كار يكى از واجبترين واجبات ما مسلمانان و از مصاديق امر به معروف و نهى از منكر است كه كه در روايات اعظم فرايض اسلام خوانده شده است.
وظيفه دوم اين است كه بايد خداپرستى در مقابل هوىپرستى تقويت شود تا هر كس بعد از اينكه فهميد چه بايد بكند، قدرت روحى و اراده انجام آن را داشته باشد؛ نه اينكه با برخوردى منفعلانه به تقليد از شياطين از هوى و هوس خودش تبعيت كند و اين كار با تهذيب اخلاق و تقويت روح تقوا امكانپذير است.
وفقنا الله و اياكم
1 بحارالانوار، ج 22، ص 352
2 اعراف، 176
3 نساء، 59
4 آلعمران، 7
5 احزاب، 6
6 واقعه، 10-11
7 توبه، 100
8 وسايلالشيعه، ج 10، ص 313
9 حجرات، 12
10 نهجالبلاغه، ص 88، خطبه 50