بسم الله الرحمن الرحيم‏

راز و نياز

«موانع توبه»

    آن چه پيش رو داريد گزيده‏اى از سخنان حضرت آية اللّه علامه مصباح يزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاريخ 26/06/86 هم زمان با پنجم ماه مبارك رمضان 1428 ايراد فرموده‏اند. باشد تا اين رهنمودها چراغ فروزان راه هدايت و سعادت ما قرار گيرد.

 همان طور كه گفته شد براى اين كه انسان انگيزه قوى‏اى براى توبه پيدا كند، بايد از يك طرف درباره زيان‏هاى گناه فكر كند و از طرف ديگر، بداند همه اين خسارت‏ها و زيان‏ها با «توبه» جبران مى‏شود و در اين ميان، عقل انسان اقتضاء مى‏كند فرصت را غنيمت شمارد و زودتر اقدام نمايد. اما گاهى انسان با اين كه علم به ضرر چيزى دارد، باز اراده ترك آن را پيدا نمى‏كند. يك دسته از عواملى كه موجب اين امر مى‏شود يك سلسله وسوس‏هاى شيطانى است كه موجب ايجاد شبهه‏ها و تسويل‏هايى براى انسان مى‏شود و نمى‏گذارد كه دانسته‏هاى انسان اثر گذار باشد. عامل ديگر، ضعف اراده است كه سبب سستى انسان مى‏شود. در اين جلسه به اندازه‏اى كه خداى متعال توفيق بدهد به شبهاتى كه موجب وسوسه شيطان مى‏شود اشاره مى‏گردد و هم چنين راه‏هاى جبران ضعف اراده نيز بيان مى‏شود.

 به لذتش مى‏ارزد!!
 يكى از شبهاتى كه باعث مى‏شود كه آن علم و يقينى كه آدمى به ضرر دارد، كارايى نداشته باشد، اين است كه: آنچه در انسان قبل از اين كه رشد و تكاملِ انسانى پيدا كند، بيشتر تأثير دارد حسيّات است. از اين‏رو، اگر يك نفع آنى و يك نفع بزرگترى امّا با فاصله، برايمان ميسّر باشد، لذت آنى را ترجيح مى‏دهيم. اين اصل، طبيعت آدميزاد است و تا تكامل عقلانى و تربيت دينى صحيح پيدا نكند، كمابيش تحت تأثير اين عامل شيطانى باقى مى‏ماند. ولى گاهى شيطان علاوه بر اين طبيعت انسانى، شبهاتى را هم به انسان القاء مى‏كند. براى مثال مى‏گويد: كارگر براى چند دقيقه استراحت، از صبح تا شب زحمت مى‏كشد، عرق مى‏ريزد و دردها را تحمل مى‏كند. پس، آن استراحت در مقابل آن زحمت‏هاى طولانى مى‏ارزد. اين لذّت گناه هم در مقابل عذاب‏هاى آن ارزش دارد. اين وسوسه شيطان است. ايمان انسان ضعيف است كه نمى‏داند، آن زيان بى نهايتى كه بر گناه مترتب مى‏شود چه نسبتى با اين لذت محدود دارد.
    بايد گفت: بعد از تلاش‏هاى روزانه، لذتى كه از غذا خوردن مى‏بريد چقدر است؟ آيا بيشتر از نيم ساعت است؟ چه طور حاضريد هشت ساعت زحمت بكشيد تا نيم ساعت لذت ببريد ولى حاضر نيستيد، سختى گذشت از لذّت مادّى را به خاطر يك لذّت طولانى تحمّل كنيد، آن هم لذّتى كه با لذت‏هاى دنيوى قابل مقايسه نيست. براى علاج اين شبهه انسان بايد درباره اهميت نعمت‏هاى اخروى و شدت عذاب‏هاى اخروى بيشتر مطالعه كند و ببيند آيا لذت‏ها و عذاب‏هاى دنيا و آخرت با هم قابل مقايسه هستند؟!

 خدا عادل است!!
 شيطان از راه ديگرى نيز وارد مى‏شود. او مى‏گويد: خدا عادل است! خداوند براى لذّتى كه در مدت نيم‏ساعت استفاده كردم، هزاران سال كه عذاب نمى‏كند، اين كه عدالت نيست! حتى نيم‏ساعت لذّت بردن با يك روز عذاب كشيدن قابل تحمّل است، امّا اين را نمى‏شود باور كرد كه به خاطر يك لذّت آنى، خدا سالها و شايد بينهايت، انسان را عذاب كند.
    پاسخ اين شبهه را در مسائل عقلى، كلامى و فلسفى گفته‏اند. فرض كنيد، انسان خرمنى را كه تمام سال براى آن زحمت كشيده است با يك كبريت آتش بزند و سپس به كبريت بگويد: من يك لحظه تو را روشن كردم، تو هم بايد يك خوشه گندم يا يك دسته از اين خوشه‏ها را در آتش بسوزانى! آثارى كه بر گناه مترتب مى‏شود، آثارى است كه بر عمل خود ما مترتب مى‏شود. هم چنين فرض كنيد كه انسان در يك لحظه، به چشم خود چاقو بزند. براى اين عمل مثلاً يك دقيقه وقت صرف مى‏كند، امّا براى هميشه نابينا مى‏شود. آن نابينايى هميشگى، بر اثر عملى است كه خود انسان انجام مى‏دهد. گناه هم نسبت به آثارى كه بر آن مترتب مى‏شود چنين رابطه‏اى دارد. خداوند در برابر يك عمل كوچك، بى‏نهايت ثواب مى‏دهد، اما وقتى هم انسان خرمن اعمال خويش را آتش بزند، همه‏اش مى‏سوزد. مسئول اين سوختن خودِ انسان است كه كبريت مى‏زند. ظلمى از طرف خدا نيست. خدا به انسان چشم سالم عطا كرده، چاقو هم داده است. به او هم گفته نزن، نابينا مى‏شوى، تأكيد هم مى‏كند، ولى او گوش نمى‏دهد. به هر حال اين هم يك شبهه شيطانى است، انسان وقتى لذّت گناه و شيرينى آن را چشيد با اين بهانه‏ها حاضر نيست گناه را ترك كند. حتى گاهى محبت اهل بيت(ع) و اعتقاد به خداوند موجب سوء استفاده واقع مى‏شود و وسيله‏اى براى وسوسه شيطان را فراهم مى‏كند. شيطان به انسان مى‏گويد: نگران نباش، تو اكنون لذّت ببر، بعد با يك روز عاشورا و يك روضه مشكل حل خواهد شد، امام حسين(ع) شفاعت مى‏كند و همه گناهانت آمرزيده مى‏شود! اما اين كه شفاعت چيست، چه شرايطى دارد و شامل چه كسانى مى‏شود بحث مفصلى دارد كه به اجمال به آن مى‏پردازيم.

 شفاعت اهل بيت(ع)؛ برزخ يا قيامت؟
 در بسيارى از روايات اهلبيت(ع) آمده است كه كسانى كه مرتكب بعضى از گناهان شوند، از شفاعت ما محروم مى‏شوند. به علاوه ائمه اطهار(ع) فرموده‏اند كه براى عالم برزختان، خودتان بايد فكر كنيد، شفاعت‏ها براى روز قيامت است. عمده روايات شفاعت كه در باب شفاعت پيغمبر اكرم(ص)، ائمه اطهار(ع) و شفاعت حضرت زهرا(س) موجود است، براى روز قيامت است. اما آيا مى‏دانيد كه از وقت مرگ تا قيامت چقدر فاصله هست و در اين مدّت انسان ممكن است چه عذابهايى تحمّل كند؟! در روايات آمده كسى كه به زيارت حضرت به امام رضا(ع) برود، آن حضرت شب اوّل قبر به بازديدش مى‏آيند. اما همان لحظه‏اى كه ايشان براى بازديد مى‏آيند لذّت دارد، ولى معلوم نيست نتيجه‏اش تا چه وقت ادامه داشته باشد. به هر حال آثار گناهى كه يك عمر انسان مرتكب شده، با يك چيز ساده‏اى محو نمى‏شود. اين گونه نيست كه خداى متعال جنايات يك عمر كسى را با يك قطره اشك چشمى از بين ببرد. گفته‏اند: عمر سعد هم روز عاشورا گريه كرد! معاويه هم بعد از شهادت اميرالمؤمنين(ع) براى ايشان گريه كرد. مگر هر گريه‏اى اثر مى‏كند؟همه اين ثواب‏هايى كه در روايات، زيارت‏ها و عزادارى‏ها آمده همه‏اش صحيح است، امّا بايد شرايطش رعايت شود. وقتى شرايط مصرف دارو رعايت نشود، هر چه از خواص درمانى آن بگويند سودى ندارد. گريه كردن براى حضرت سيدالشهدا(ع) مى‏تواند نتايجى داشته باشد، اما «بشرطها و شروطها». اين طور نيست كه فاسق‏ترين و شقى‏ترين افراد با گريه بر حضرت سيدالشهدا(ع)، آمرزيده شوند. و گرنه آفرينش عالَم به شوخى شبيه‏تر مى‏شود. آرى نبايد در آثار عظيم داشتن ولايت اهلبيت(ع) و محبّت آن‏ها شك كرد، اما شرط آن را نيز بايد در نظر داشت. حديث معروف و معتبرى از حضرت رضا(ع) نقل شده است كه فرمود: «كلمة لا اله الا الله حصنى، فمن دخل حصنى امن من عذابى¹»، كسى كه وارد حصن «لااله الا الله» بشود ديگر هيچ عذابى به او نمى‏رسد و كاملاً ايمن از عذاب خواهد بود، اما سپس فرمود: «بشرطها، (بشروطها) و انا من شروطها». كلمه «لا اله الا الله» مى‏تواند انسان را از عذاب نجات دهد، اما شرط دارد؛ يكى از شروطش هم ولايت ائمه(ع) است. اين حصن، انسان را محافظت مى‏كند، اما به شرط اين كه آن حصن را سوراخ نكنى و شرايطش را رعايت كنى. آب آتش را خاموش مى‏كند، اما به شرط اينكه آن آب خودش روى آتش آنقدر نماند كه بخار بشود و ديگر خاصيت خاموش كردنش را از دست بدهد.

 راه علاج شبهات
 به هر حال، اين موارد از شبهاتى است كه باعث مى‏شود كسانى بر گناه جرى شوند و توبه نكنند. راه‏حل آن هم كه اين است كه انسان پاسخ اين‏ها را بياموزد، كه شبهه‏هاى شيطانى را دفع كند. بهترين راه براى علاج اين شبهات شيطانى يادگيرى صحيح معارف است و پاسخ شبهات و بالاخره علمِ مربوطش را بايد آموخت. اگر انسان توانست از دامِ اين شبهه‏هاى شيطانى رها شود و باور كرد كه يك گناه، اگر چه كوچك، ضررهاى عظيمى براى سعادت انسان دارد، باز بايد مراقب باشد. با اين كه بسيارى از شبهه‏ها هم رفع شده است، باز هم برخى همّت توبه كردن ندارند، اين يك عاملى روانى است كه در مقابل آن عامل‏هاى شناختى مطرح مى‏شود. گاهى براى انسان شبهه‏هايى پيش مى‏آيد كه حقيقت را نمى‏شناسد و معرفتِ صحيح ندارد، بنابراين بايد ياد بگيرد تا معرفتِ صحيح پيدا كند.

 اراده و اختيار
 امّا اعمال اختيارى ما فقط ناشى از شناخت نيست. دو عامل است كه بايد دست به دست هم بدهند تا يك كار اختيارى از آدم سر بزند. در اين جا عامل دوم را به اجمال اشاره مى‏كنيم.اين عامل را ما «اراده» مى‏خوانيم. انسان بايد بخواهد و اراده قوى‏اى داشته باشد كه اگر چيزى را تشخيص داد، عمل كند. اما اين كه چه عواملى سبب تضعيف اراده مى‏شود، داستانش مفصّل است. همه مى‏دانيم سحرخيزى خوب است. براى بيدار شدن ساعت هم كوك مى‏كنيم؛ ولى وقتى زنگ مى‏زند، براى بيدار شدن تعلل مى‏كنيم، تا آن جا كه وقتى بيدار مى‏شويم مى‏بينيم نزديك آفتاب است و گاهى سحر را هم از دست داده‏ايم. چه چيز موجب اين مى‏شود؟

 بلايى عالم‏گير
 عاملى كه امروزه بلايى عالم‏گير محسوب مى‏شود، فيلم و اينترنت است كه شبانه روز وقت جوان‏ها و نوجوان‏ها را مى‏گيرد و آن‏ها را از همه چيز غافل مى‏كند. با اين كه شبهات رفع شده و هيچ ابهامى نيست، اما باز هم مى‏بينيم بعضى فيلم‏هاى آن‏چنانى را نگاه مى‏كنند تا آن جا كه اگر شبى فيلم دلخواه خود را تماشا نكند، خوابش نمى‏برد و همانند يك معتادى مى‏شود كه ترياك يا هروئينش نرسيده است. روانشناسان غربى نيز به چنين خطرى پى‏برده‏اند و بيمارستان‏هايى براى معتادان به فيلم و اينترنت ساخته‏اند!

 هيجان؛ غلبه هوى
 هر مقدار كه انسان ثواب يك چيزى را بداند يا از آثار گناهى آگاهى داشته باشد، اما وقتى چشمش افتاد و جاذبه آن را ديد معلوم نيست چه مى‏شود، مخصوصاً وقتى كه آن انسان جوان باشد. در اين جا ديگر با اقامه برهان نمى‏توان جلوى ارتكاب گناه را گرفت. فرض كنيد، وقتى انسان از مسأله‏اى عصبانى است، در يك جايى بى‏دليل به او فحش بدهند و بى‏احترامى كنند، او در اين ميان هيجان زده مى‏شود، ديگر نمى‏تواند خود را كنترل كند و يك وقتى به خود مى‏آيد، مى‏بيند هزار حرف بى‏جا گفته و چه بسا كسى را كتك زده است. علت چيست؟ غلبه يك هيجان است. وقتى يك هيجان بر انسان غالب مى‏شود، عقل انسان ديگر كار نمى‏كند، «الهى... عقلى مغلوب و هوايى غالب²» وقتى هيجانات نفسانى غالب شود، ديگر جايى براى فكر كردن و توسل به حكم عقل و شرع باقى نمى‏گذارد.

 جلوگيرى از هيجان
 ما اگر بخواهيم از شرّ هيجانات در امان باشيم، بايد از پيدايش هيجان و از چيزهايى كه موجب تقويت اين هيجان و احساسات مى‏شود جلوگيرى كنيم، و گرنه مثل انسانى مى‏مانيم كه در يك سراشيبى شروع به دويدن مى‏كند و وقتى خوب سرعت گرفت، ديگر اختيار از دستش مى‏رود و نمى‏تواند جلوى خودش را بگيرد. وقتى هيجانات در انسان قوى شد نمى‏شود جلويش را گرفت. بايد سعى كرد از اوّل شرايطى به وجود نيايد كه آن هيجانات تحريك و تقويت شود؛ يعنى اگر ما بخواهيم توبه كنيم، اوّل بايد تصميم بگيريم فيلمى را كه سبب هيجان است تماشا نكنيم. وقتى فيلم را تماشا كرد و هيجان پيدا شد، ديگر نمى‏شود جلوى آثارش را گرفت.

 رفيق ناشايست!
براى نجات از اين سلسه گناهان و فسادهاى اخلاقى، ابتدا بايد با رفيق‏هاى ناشايست قطع رابطه كرد، و گرنه تا رفيق بد باشد، خواه ناخواه انسان را به زشتى فرا مى‏خواند. اين جاست كه انسان احتياج دارد با كسانى كه در اين زمينه‏ها تجربه‏اى دارند، مربّى هستند، مسائل روانشناسى و اخلاقى را مى‏دانند، مشورت كند. اگر انسان بخواهد با هر كس كه دلش مى‏خواهد معاشرت كند، آرام آرام از دست مى‏رود. اگر انسانى مى‏خواهد توبه كند، بايد با رفيق‏هاى ناشايست رابطه‏اش را قطع كند. فيلم‏هايى كه در خانه دارد را دور بريزد. بايد برنامه‏اى عقلايى داشته باشد. بايد در كنار كارهاى سالمى چون درس خواندن، كار كردن، اداره رفتن و تحقيق كردن، براى اوقات فراغت خود برنامه‏ريزى كند. تفريح و گردش برود، اما با كسانى كه اهل گناه نباشند و انسان را دعوت به گناه نكنند. جوان‏ها بايد وقتى به رختخواب بروند كه خسته باشند و كارهايشان را انجام داده باشند، تا اين كه حتى المقدور راه شيطان را بر خودشان مسدود كنند. و گرنه تا اين راههاى شياطين از ديدنى‏ها، شنيدنى‏ها، از شوخى‏ها، معاشرت‏ها، از فيلم‏ها و نوارها هست، محافظت از خود كار آسانى نيست. اگر انسان بخواهد از اين گناهان در امان بماند، بايد راه‏هايش را از اوّل مسدود كند؛ از محيط گناه، از اشخاصى كه دعوت به گناه مى‏كنند و از چيزهايى كه براى انسان هيجان ايجاد مى‏كند دور شود.

 اصلاح در پرتو انس با خدا
در مقابل هم بايد يك عوامل تقويتى باشد، يعنى با رفيقان خوب معاشرت كند، قرآن و حديث مطالعه كند، كتاب اخلاقى بخواند، در جلسات موعظه و دعا بنشيند، ادعيه و مناجات بخواند. آن وقت مى‏تواند تصميمى بگيرد كه خود را اصلاح كند. از جمله چيزهايى كه به انسان كمك مى‏كند براى اين كه در اين راه موفق باشد، اين است كه با دعاها و مناجات‏هايى از قبيل مناجات تائبين انس پيدا كند.

1. بحارالأنوار، ج 49، ص 123، باب 11، روايت 4.

2. بحارالأنوار، ج 91، ص 243، باب «أحراز مولانا أميرالمؤمنين(ع)، روايت 11.